Tez Konusu

Son zamanlarda tez konumla ilgili oldukça sıkıntı yaşıyorum, her gün Allah'a dua ediyorum, tez konumu düzgün hale getiriyim, yapılabilir ve iyi şekilde mezun olmamı sağlayacak, başarılı olacak, bana sıkıntı çıkarmayacak, dünyanın her yerinde (Türkiye de dahil) kolay iş bulmamı sağlayacak bir tez yazayım ve bu tez üzerinden yayınlar yapayım diye.
Tabii böyle olunca bu süreç içinde kendimi de çok sorgulama fırsatım oldu, ve nasıl tez konusu bulunacağı ile ilgili konuları da sorguladım. Sorgulamalar içinde Allah yardım ediyor, yeni konular buluyorum, hatta geçen gün çok güzel bir konu buldum. Bununla ilgili de bir makale yazmak istiyorum.

Yaklaşık bir aydır tez konusu nasıl belirlenir, ya da gözetimle ilgili bir tez konusunun ana unsurları nelerdir diye kafa yoruyorum, daha doğrusu, kendi tez konumda zorlandıkça oralara gidiyorum. Bunlar henüz aklımdayken bir not almak istedim.

Gozetim çalışmaları üzerine yazılan bir tezin gözetim konusunu irdelemesi gerekmekte. Dolayısıyla bunun irdelenmesini sağlayacak genişlikte veri sağlayacak bir konunun seçilmesi önemli.

1) Teknolojinin gelişmesi öncesinde daha geleneksel yollarla, teknolojinin hızla gelişmesi ardından ise teknolojik yollar kullanılarak gözetim sistemleri kuruluyor. Amacın birilerini gözetmek olduğu sistemler. Burada amaç (istatistik, finansal, verimlilik vs konusunda fayda sağlamak için) kişilerin verilerini toplamak, bunları inceleyerek o kişileri ve genel yaşam tarzını etkileyecek kararlar almak. Yani amaç gözetmek. Bunlar direk gözetimin ana konusu olduğu için bu konular seçildiği takdirde gözetim çalışmaları tezi olarak daha kolaylık sağlayacak bir durum oluşuyor. (Bu sistemlerin amacı gözetim zaten, o yüzden konuşacak ve bahsedilecek çok konu çıkıyor.)
Örneğin:
E-devlet sistemi: Tamamen verilerin bir araya getirilmesini amaçlayan sistemler. Amaç gözetmek ve verileri bir araya toplamak. Burada kişilerin bilgiye hızlı ulaşması, kurumların kişilerin verilerine her yerden erişim sağlanması, bir numara altında bir kişinin bilgilerin toplanması, finansal, yasal, tıbbi, eğitim gibi sosyal hizmetlerin kolaylaşması amaçlanıyor. Sonuç olarak hepsi bir gözetim sisteminin kurulmasına bağlı olarak gelişiyor. Bu bir gözetim sistemi. (Akademik olarak eleştirel kısmına burada girmiyorum, çünkü amacım şuanda bu değil).
Göçmenlerin ulaşımının kontrolü: Burada da amaç bir kontrol mekanizması. Tekrar kişi bilgilerinin toplanmasına, gözetim araçlarının geliştirilmesine bağlı olarak gelişiyor.
Evde çalışan kadınların vergilendirilmesi için sisteme kaydedilmesi: Burada amaç evde çalışan kadınların gözetimi ve bunların sisteme kaydedilerek bunların vergilendirilmesi. Aslında amaç bütün çalışanların, günlük çalışan da olsalar, vergilendirilmesi ancak bunu yapabilmek için bir gözetim uygulamasından bahsediyoruz.
Akıllı şehirler - Burada bütün şehirden veri alınmasından bahsediliyor. Dolayısıyla bütün verilerin toplanmasından bahsediyoruz. Bu noktada bu bir gözetim sistemi.
(Burada olay sistemin neden kurulduğu, kullananların niye kullandığı değil. Çünkü kullananların kullanım amacı ile ürünleri ve sistemleri geliştirenlerin kullanım amaçları genelde farklı olabiliyor.)
Hamile kadınların sisteme kaydedilmesi - burada bir sistem kuruluyor, bu kadınları kaydetmek için. Amaç ne olursa olsun, burada bir takip mekanizması oluşturuluyor ve bunlar sisteme işleniyor.

Bunlara ek olarak, herkes için amacın gözetim olduğu gruplar var. Yani hem sistemi kuran, hem de kullanan açısından amaç aynı oluyor. Bu sistemlerin amacı gözetim zaten, o yüzden konuşacak ve bahsedilecek çok konu çıkıyor.
Facebook - Tamamen gözetim amacıyla kurulmuş bir oluşum. Ondan besleniyor. Dolayısıyla gözetimin farklı çeşitleri hakkında konuşulacak çok şey çıkıyor. Kullananlar da gözetim yapıyor, üretenler de. Herkes başka bir kişiyi izlemenin amaç olduğunu biliyor. Burada izlemeye ek olarak, aynı zamanda bu islemenin sonunda buradaki bilgilerden çıkarımlar yapılıyor, zaten gözetim de bu noktada gözetim oluyor.
Havaalanlarındaki gözetim mekanizmaları - burada amaç gerçekten insanları olayları gözetim altında tutmak, yani bu da bir sistem. Burada havaalanına giren kişi de izlendiğini biliyor, dolayısıyla ona göre davranıyor.

2) Bir de gözetim teknolojileri var. Yani kameralar (ki aslında bunlar da direkt gözetlemek amacıyla kuruluyor), ya da self-tracking saatleri (yani kişilerin hareketlerini takip edebilecekleri saatler - ki bunda da kendini gözetleme ya da ne yaptığının takip edildiği mekanizması çok net olarak ortada kullanan açısından), ya da ticari uygulamalar olarak internet Explorer (ki burada insanlar takip edildiklerini bilmelerine rağmen, direkt takip edilmemelerinden dolayı buradaki kullanım amacı bilgiye ulaşmak vs. yani aslında burada kullanıcılara sorarak burada yapılan gözetime ulaşmak çok zor - tabii bu araştırma sorusuyla da alakalı).

Suandaki durumunda tezimi yazmam gerekirse; İşlediğim konu gözetimin normalleşmesi.
Case'im (vaka'm yani) Turkiye ve Kanada, tabii bu çok genel olduğu için bunu daraltmam gerekiyor. Burada gözetimin normalleşmesinde telefon uygulamalarının, spesifik olarak da Whatsapp, Viber, Signal gibi mesajlaşma uygulamalarının katkısı, insan bu uygulamalar ile gözetim pratiklerini nasıl hayatlarının içine katıyorlar. Kendileri nasıl gözetim objesi olarak hissediyorlar. Burada benim baktığım teknoloji oluyor, bir gözetim sistemi olmasında çok. Daha doğrusu gözetim sistemi olmasıyla ilgili soruları kişilere sorarak öğrenemem. Burada iş anlamında bakıyorum aslında olaya. Yani çalışanların hayatını whatsapp'daki gözetim mekanizmaları nasıl değiştiriyor. Burada kritik şey aslında Whatsapp'ın elemanların hayatına nasıl entegre olduğu değil, whatsapp'daki ve facebook'daki gözetim mekanizmalarının insanların hayatlarına nasıl entegre olduğunu anlamak. Böyle bir durumda aslında whatsapp'da ne tip gözetim uygulamaların olduğunun belirlenmesi geliyor. Burada bir önemli soru da bunun nasıl gözetimin normalleşmesine bağlanacak olması. Nasıl oluyor da bunu bağlayacaksın?
Burada en önemli şey kullananlar açısından bu teknoloji iletişim teknolojisi olarak görülmüyor, ben gözetim yapmak için bunu kullanıyorum demiyor kullanan, ya da amaç gerçekten bu değil, amaç burada iletişim sağlamak, olayı kolaylaştırmak. Dolayısıyla amaç birilerinin ne yaptığına bakmak, ya da direkt kontrol olmadığı için gözetimle ilgili konular konuşmalarda azalabiliyor. Burada bakma olayını en çok yapacak kitle seçilmesi lazım, ya da bunu iletişimin yanında gözetim amacıyla kullanan. (Yani mesela neighbourhood watch grubu whatsapp'ı seyretme işinin bir uzantası olarak kullanıyor. Mesela Neighbourhood watch whatsapp grubundaki araştırma aslında whatsapp ile ilgili değil, neighbourhood watch ile ilgili. Yani orada gözetimi sağlayan whatsapp grubu değil, orada ozel olan neighbourhood watch'un gözetim amacıyla kurulmuş olması. Aynı Facebook gibi. ).

Yani hani diyorlar ya, öğrenmek istediğin şeyi kime soracaksın diye, o burada önem taşıyor. Öğrenmek istediğin konuyla ilgili kimin en çok etkileneceğini bulup, ona sormak en önemlisi bu soruları. Çünkü öbür türlü hem cevap alamayız, hem de anlamsız bir araştırma yürütmüş oluruz.

Kendi konumu soyle rasyonelize edebilirim:
Söyle rasyonelize edebilirsin, günlük en çok kullanılan teknolojilerin içine gözetim mekanizmalarının entegre edilmesi gözetimi normalleştiriyor. Yani amacın gözetim olmadığı yerlerde bile buna dikkat edilmeye başlanıyor. (Ama zaten amaç mesajlaşma uygulamalarından bunun gözetimin olmadığını, iki kişi arasında olduğunu varsayarak kullanmak, ancak onda bile çok net gözetim olayı var).
Whatsapp'ın sağladığı gözetim mekanizmaları bir fark yaratıyor mu? yoksa işte de böyle olacak mıydı zaten? Yani kişi toplantıda yapacağı azarı, aynı zamanda burada da yapıyor mu?

Tez konusunda önemli olanlar ne:
Farklı açılardan tez konusu bulunabilir:
1) Yukarıda belirtilen gözetim sistemlerinden birisi seçilir. Neyi öğrenmek istediğimiz burada ortaya konur (yani bu konu içinde bulmak istediğin ne, tabii bunu anlayabilmen için biraz da bu konuyu okuman gerekiyor. Burada aslında en güzel yapılacak şey, daha once yazılmış makalelere, araştırma konularına bakmak. Benim yaptığım hatalardan bir tanesi yeni birşeyler bulacağım derken, dünyada uygulanmış araştırmaların Türkiye'de uygulanabilecek yanlarını da atlamak oldu. Bir başkası da Türkiye'de birçok gözetim sistemi varken, bunları yapmak yerine hiç yapılmadığını düşündüğüm ya da öyle sandığım birşeyi yapmak oldu). Yani ilk olarak bu alanda ne yapılmış, evet ama asıl soru ne tip araştırma soruları sorulmuş? ve bunlar hangi coğrafyalar için sorulmuş? Bir araştırmayı farklı bir grup üzerinde, ya da farklı bir coğrafyada, ya da aynı grup aynı coğrafyada farklı bir teknoloji ya da aktiviteyi yapmak cok normal, hatta cok da işi kolaylaştırıcı bir faktör.

(Aklına bir soru geliyorsa, ya da bir ilişki geliyorsa, onu mutlaka araştır. Başkalarının ne dediğine bakma, ya da kendi tezini kendin curutmeye çalışma. Benim yaptığım en büyük olaylardan bir tanesi bir suru güzel konu bulup, onları yok saymak oluyor, aslında daha sonra hepsinin ne kadar güzel teze donuşturuldugunu goruyorum. Dolayısıyla her olay araştırılabilir.)

2) Ya da tez konusu araştırmaya şöyle başlanabilir. Güvenlik ve Gozetim, Ticari gözetim, Tuketici gözetimi, sağlık gözetimi, göc gözetimi, Çalışan Gözetimi (Employees) konularında çalışaçağım denebilir. Bu noktada ust alanı seçtikten sonra, ne tip bir sorunun ilgini çektiği önemli çünkü oradan bakmaya başlıyorsun. Ya da bu alanda yapabileceğin bir vaka(case) varsa bunu seçip ilerleyebilirsin. (Aslında bu alanda yazılan her tezde neye yoğunlaşıldığının daha net olması gerekiyor. Yani neyi bulmak istiyorsun ve bunu neye bağlıyorsun? Ona göre okuma listen değişiyor, ya da ona gore uzmanlığın değişiyor). Dolayısıyla benim de bir üst başlık bulmam gerekiyor.

Olay/Case Incelemesi:
Bulmak istediğiniz konuyu, soruyu size en iyi açıklayacak olayı/vakayı seçmek önemli. Yani mesela, büyük verinin pazarlama şirketleri tarafından kullanılıp kullanılmadığını, pazarlama pratiklerini nasıl değiştirdiğini bulmak istiyorsunuz. Bunun için bir firma seçmek lazım, ya da bunu en çok kullandığını söyleyen şirkette etnografik çalışma yapmak lazım.
Ya da çalışan gözetimine bakmak istiyorsunuz, burada iki seçenek var. Ya ilk olarak hangi çalışanlar diye arayabilirsiniz. Ya da en çok kimler denetleniyor, gözetleniyor. Ya da ne tip sistemler hangi iş yerinde kurulmuş diye bakılabilir. Mesela en son okuduğum araştırmaların birinde araştırmacı kamyon şöforlerinin kullanmaya başladığı (daha doğrusu Amerika'daki UHaul şirketinden kullanılmaya başlanan gözetim ve iletişim kutusunu temel alarak bir etnografik çalışma yapıyordu. Bu kutu bir gözetim kutusu, şoförün nerede olduğu, kaç hızda gittiği, ne kadar mola verdiği, nerede verdiği vs gibi bilgiler buradan ana şirket ile paylaşılıyor. Kız da iş pratikleri üzerinde bu gözetim mekanizmasına bakıyordu. Ama daha once de dediğim gibi bu bir gözetim sistemi, yani amaç bunu yapmak).

3) Ya da case'ı (yani vakayı) bulursunuz, ardından onun ne konuda olduğunu, ve hangi başlıklara oturabileceğine bakarsın. Yani ornegin Uber'le ilgibi bir şey yapmak istiyorumdan çok, uber'de neye bakmak istiyorsun, ve bunu hangi alana bağlıyorsun. Ornegin hangi teori üzerinden gitmek istiyorsun? Benim normalleşme tezim gibi. Uygulamalar vasıtasıyla normalleşme gibi. Ama bu sizin seçeceğiniz case'e vs. gore değişir tabii.
Mesela, bir arkadaşım, Japon'yanın Çin'i işgali sırasında geliştirdiği kimlik sistemini yapıyor. Bunun en iyi etkilerinin görülebileceği alan olarak da bir kampı seçmiş. Burada neler yapılmış, Japon'ya nasıl bir kimlik sistemi geliştirdi, bunun etkileri nelerdir. Yaşayanlar ne hatırlıyor, ve bunları gözetim ve kimlik sistemine bağlıyor.

Case studies - Tezi yüretebilmek için çalıştığınız alanın bir vaka incelemesi / case study'sini bulmanız gerekiyor. Yani ilk başta, neyi öğrenmeye çalıştığınızı belirleyeceksiniz, sonra da onu öğrenmenizde size faydalı olacak en iyi grubu seçeceksiniz. Benim de en büyük problemin şu noktada tam olarak teze "kafamda şunu bulmak istiyorum" diye başlamadığım için, ve bu daha sonradan geliştiği için, case'imi bir türlü oturtamadım. Dolayısıyla genel genel olaylar içinde gidip geliyorum. Suanda normalleşme tezimi nereye bağlayacağımı bulmaya çalışıyorum. Daha doğrusu normalleşme sorusunu.
Burada case dediğim, gerçek hayatta olan bir konuya yoğunlaşmak. Yani Akıllı şehirleri yapıyorsan çevrede akıllı şehir var mı diye bakmak (örneğin Ankara). Ya da sağlık gözetimi yapıyorsan, çevrede sağlık verileri toplanıyor mu diye bakmak (örneğin Türkiye'de sağlık verilerinin toplanıyor olması).

Aslında her türlü tezde önemli olan, neyi merak ettiğinize, neyi yapmak istediğinize, belki de case'e dair bir fikrinizin olması. Ne kadar bilerek başlanırsa, yani aslında case ne kadar bilinirse, o zaman fikri geliştirmek kolaylaşıyor. Obur turlu uzun zaman alıyor ne yapılabileceğini bulmak. (Having a rough idea about what you want to question) Bir de her zaman zaten bir nebze de olsa uzmanlığın olduğu konuların seçilmesi önemli bir nokta. Boylece zaman kazanılmış oluyor.

4) Zaten işlemek istediğiniz kitlenin belli olması. Sosyolojik araştırmalarda en önemli konulardan bir tanesi belli bir kitlenin seçilmesi ve o kitlenin bu olaydan nasıl etkilendiği, güç dengesi içinde nerede olduğunun bulunması vs. Dolayısıyla zaten araştırılacak kitle belli olursa, bu da araştırmayı daraltmak için cok etkili olacaktır. Yani mesela kadınlar, çocuklar, gençler, kamyon şöförleri, Çin'de Japon işgali altındaki askerler, hamile kadınlar gibi. Dolayısıyla işin sosyolojik boyutunun nasıl katıldığı da önemli bir nokta oluyor.

Bu noktada bir başka zorlandığım konu ise bir uzmanlığımın net olmaması. Yani benim uzmanlığım ne? Tamam gözetim ama neyin gözetimi. Su noktada iletişim araçlarının gözetimi ve toplumun etkilenmesi gibi bir şey çıkıyor. Aslında benim sosyolojiye girme amacım biraz olsun sadece iletişim alanından uzaklaşmaktı, yani bir gruba yönelmekti. Aslında hala onu yapabilirim. yani iletişime yoğunlaşırken hala farklı gruplara bakabilir onların sosyal hayatlarındaki farkları bulabilirim.